Arie Man in 't Veld; een geus in Vught

Arie Man in 't Veld (20 april 1921) werd op 6 maart 1941 opgepakt en vastgezet in het Oranjehotel, de strafgevangenis in Scheveningen. De jonge Vlaardingse schilder had zich met zijn broer aangesloten bij het geuzenverzet, de eerste verzetsgroep van Nederland, onder leiding van Bernardus Ijzerdraat. Deze verzetsgroep was voortgekomen uit de Vlaardingse wandelvereniging Flardinga. De groep werd al snel opgerold door verraad en onervarenheid. Soms werd het zelfs als knullig omschreven. Vast staat dat de groep bestond uit mensen die graag iets wilden doen tegen de Duitse bezetting van hun vaderland. Na een groot proces werden 15 geuzen werden geëxecuteerd, de rest werd vanuit het oranjehotel op transport gesteld naar concentratiekamp Buchenwald. Zo ook Arie en zijn broer. Het vonnis voor Arie luidde drie jaar en zes maanden gevangenschap. Uiteindelijk zou hij tot het eind van de oorlog in gevangenschap verkeren. 

Op 9 april 1941 komt het transport met de 157 geuzen aan in Buchenwald. 

Op 18 april wordt hij ingedeeld bij het arbeitskommando 45, wat voor werk hij hier precies moest doen is mij helaas nog onbekend. Begin november komt hij in een nieuw arbeitskommando, waar hij grond moest vereffenen, waarschijnlijk voor bouw of landbouw. Fysiek zeer zware arbeid. Op 11 december kwam hij weer in een nieuw arbeitskommando; het Kabellegerkommando, voor het trekken of leggen van stroomkabels.

Op 4 februari 1942 neemt de geschiedenis een onverwachte wending; Arie gaat weer terug naar Nederland, en wel naar kamp Amersfoort. Vanuit Buchenwald werden namelijk Nederlandse gevangenen overgebracht om als kapo in kamp Amersfoort te werken. Enkelen van hen hebben zich zeer wreed en misdadig gedragen, waaronder de beruchte Teun van Es. Een oud-geus die als kapo bij het Judenkommando werkte. Het blijft zeer opmerkelijk en schrikwekkend te zien hoe deze verzetsmannen van het eerste uur zo veranderden in wrede misdadigers. Of Arie zich in zijn rol ook misdragen heeft is onbekend, dus is het beter daar maar niet over te oordelen.

In januari 1943 gaat Arie van kamp Amersfoort naar kamp Vught over. Hier verblijft hij tot het eindtransport bij de ontruiming van het kamp in september 1944. De mannen gaan naar Sachsenhausen. Op een gegeven moment komt Arie in het buitenkamp Rathenow terecht, waar enkele honderden Nederlanders zitten. Ze moeten werken voor de Arado Flugzeugwerke. Het kamp werd op 26 april 1945 bevrijd door het rode leger.

Expositie Renkum september 2019

Een gedeelte van de expositie in Renkum september 2019. Verschillende voorwerpen van Nederlandse gevangenen in de kampen Vught, Amersfoort, Westerbork, Dachau, Buchenwald, Ravensbruck, Stettin, Bergen Belsen en Auschwitz. En elk voorwerp draagt een geschiedenis met zich mee...

Jan Reurich, teruggefloten van de dood

Jan Reurich (1924) uit Sliedrecht was als schipper werkzaam bij de Wieringermeer. Op 7 maart 1944 werd hij opgepakt vanwege verschillende verzetsactiviteiten en naar kamp Amersfoort gebracht.

Vanaf kamp Amersfoort is Jan Reurich op 18 april 1944 in een trein met 499 gevangenen op transport gegaan naar Duitsland, waar ze als dwangarbeider zouden werken aan een vliegveld bij de stad Rheine. 

Brief van het gewestelijk arbeidsbureau met aankondiging van het transport naar Duitsland, linksboven Jan's gevangenennummer 8105.

Antwoordschrijven van het gewestelijk arbeidsbureau n.a.v. een ongeruste brief van Jan's moeder. Na anderhalve maand heeft zij nog steeds geen post ontvangen.

In Rheine waren ze echter niet voorbereid op de komst van het transport, waarop de gevangenen werden doorgestuurd naar KZ Buchenwald. Hij weegt bij aankomst 57kg, niet veel met zijn lengte van 1,83 cm. In Buchenwald wordt de groep ruim een maand in de overvolle quarantaine barakken geplaatst, waarna ze naar het gewone kamp gingen.

Vanuit zijn werk werd tevergeefs geprobeerd Jan vrij te krijgen, op dat moment zit Jan al in Buchenwald.

Hierna kwam Jan in het Kommando Langenstein-Zwieberge terecht. 7000 gevangenen werkten hier aan een 13 kilometer lange tunnel, waar een geheime vliegtuigproductie van Junkers en de Hermann Göring Werke zou moeten plaatsvinden. Dit alles onder de meest ellendige omstandigheden, en ook in dit kamp gold "Vernichtung durch Arbeit", vernietiging van de gevangenen door ze te laten werken tot ze zouden sterven van uitputting. Het systeem vóór de mens. Een mensenleven wat niet paste in het nationaal-socialisme was niks waard. Het kon het beste nog werken aan het rijk, tot het wegkwijnde en uitdoofde. Dat was "Vernichtung durch Arbeit".

Dat Jan het hier niet lang uit kon houden is duidelijk. Begin augustus lijdt hij aan hongeroedeem en een maand later wordt hij weer opgenomen in de Krankenrevier met hongeroedeem en phlegmone (ontsteking) aan zijn rechteronderbeen.

Briefjes voor Jan om zich te melden voor de arbeid in de Steinbruch. Op het onderste briefje is hij vrijgesteld omdat hij in de Krankenbau ligt. 47579 is zijn gevangenennummer.

Op 2 november 1944 gebeurd er iets bijzonders. Jan wordt vrijgelaten en is niet langer concentratiekamp-gevangene. In het kader van "Aktion Rückfluter" laten de Duitsers de Nederlanders die vanwege de Arbeitseinsatz in april 1944 in Buchenwald terecht waren gekomen vrij. Het bleek echter schijn, de gevangenen moesten hetzelfde werk blijven doen, maar nu "gewoon als dwangarbeider". Hij bleef dus werkzaam in de tunnel. Zijn kleren en eigendommen die bij aankomst in Buchenwald werden afgegeven waren "Durch Feindeinwirkung vernichtet".

Of Jan de rest van de oorlog bij het kommando Langenstein is gebleven is nog onduidelijk.

Na de oorlog werd Jan zoals vele DP's, zogenaamde Displaced Persons gerepatrieerd. Hij heeft nog twee weken lang in zo'n kamp voor DP's vastgezeten vanwege zijn Duitse achternaam, waardoor men hem ervan verdacht collaborateur te zijn, wat natuurlijk enorm frustrerend was. Op 31 mei 1945 kwam hij in het St. Ignatiuscollege in Valkenburg aan, na een week was hij genoeg aangesterkt om verder te mogen.

Jan's registratiekaart t.b.v. de repatriëring.

Johan Cornelissen, een brief uit kamp Buchenwald

Johan Cornelissen was een metselaar uit Nijmegen. Via kamp Amersfoort werd hij op 18 april 1944 op transport gesteld naar Rheine, om dwangarbeid te verrichten voor de bouw van een vliegveld voor de Duitse luchtmacht. In Rheine had men echter niet gerekend op zo'n groot transport en de trein werd doorgestuurd naar concentratiekamp Buchenwald. 

Na de gebruikelijke twee weken quarantaine werden de Nederlanders ingedeeld in verschillende arbeidscommando's, vaak in buitenkampen van Buchenwald (dit waren kleinere kampen die dichter bij de inhuurder van de arbeiders/gevangenen lagen). Vanuit block 58 in het kleine kamp wat dienst deed als quarantaine heeft hij deze brief gezonden op 14 mei 1944. Later kwamen de Nederlanders terecht in Block 32 en 49. 

Vele Nederlanders die vanwege de Arbeitseinsatz met het transport mee waren gekomen werden in november en december "ontslagen". In werkelijkheid viel dit enorm tegen. Ze moesten hetzelfde werk blijven doen, maar dan als dwangarbeider in plaats van gevangene. Echter nog steeds zij aan zij met de gevangenen uit Buchenwald en onder ss bewaking en dezelfde extreem slechte omstandigheden. Velen kwamen hierdoor alsnog om. 

Zo ook Johan Cornelissen. In november werd hij geselecteerd voor een groep gevangenen die voor Reimagh moest werken aan de Messerschmidt ME 262, een Duits jachtvliegtuig. Hij stierf 23 maart 1945. Op zijn overlijdenscertificaat staat vermeld "Algemeine Körperschwache"; algemene zwakte. Onzin natuurlijk voor een fitte jonge  metselaar. De doodsoorzaken die opgegeven werden door de kampadministratie, kwamen dan ook bijna nooit overeen met de waarheid.

kamp Buchenwald naar gemeente Wormerveen

Gestuurd door het "Kommandantur des Konzentrationslagers Buchenwald" naar Wormerveer.

Entlassungsschein concentratiekamp Buchenwald

Vrijlatingsbewijs uit concentratiekamp Buchenwald, gegeven aan de Duitse Vorbeugungshäftling Paul Weber, Häftling-no. 6398. Hij werd gearresteerd door de KriPo (kriminalpolizei) Gotha vanwege het vervalsen van oorkondes, verkeersovertredingen en hij had nog 150 RM boete openstaan. Hij kreeg als Arbeitsscheu Reich (ASR-Häftling) een zwarte driehoek op zijn gestreepte kampkleding. In feite maakte hij deel uit van een door himmler opgezet plan "Aktion Arbeitsscheu Reich), waarbij in april, mei en juni 1938 rond de 10,000 werklozen en "asocialen" werden opgepakt en naar de concentratiekampen werden gestuurd. Paul Weber hoorde bij de laatste arrestgolf van juni, waarbij voornamelijk asocialen werden opgepakt. Dit waren met name personen die niet pasten in het ideaalbeeld van het derde rijk. Bedelaars, verslaafden, werkweigeraars, criminelen etc.

Cornelis de Regt, gevangene in Sachsenhausen en Buchenwald

Brief van een Nederlandse gevangene in concentratiekamp Sachsenhausen; Cornelis de Regt. Hij werd op 4 mei 1942 gearresteerd door de Duitse politie in Osnabrück. Waarschijnlijk was hij dwangarbeider in Duitsland. Als reden voor de arrestatie geeft de uit Groningen afkomstige, Driebergse dakdekker na de oorlog op: belediging/werkweigering. Hij komt terecht in het Arbeitserziehungslager Mühlheim. Deze zogenaamde A.E.L. waren heropvoedingskampen of strafkampen voor werkweigeraars. 

Op 19 september 1942 kwam Cornelis aan in KZ Sachsenhausen en werd tewerkgesteld bij het Arbeitskommando Baubrigade West/SS- Baubrigade I in Duisburg, waar de gevangenen het puin van bombardementen moesten ruimen. Zijn gevangenennummer was 48364. In februari 1943 werd dat Arbeitskommando overgedragen aan KZ Buchenwald en kreeg hij gevangenennummer 8226.

Vanwege de censuur moesten alle gevangenen hun brieven in het Duits schrijven. Velen lieten hun brieven schrijven door Duitse medegevangenen of medegevangenen die de Duitse taal machtig waren. Cornelis deed -vermoedelijk- zelf een dappere poging in een brief aan zijn vrouw en drie kinderen:

Liebe Allemaal, Ich habe dein pakket gekriegt. Der chokolade unt Kuche waren prima in ordnung. Aber when zie wieder schreiben schreiben zie bitte im Duitsche taal. sonst komen deine briefen nicht hier her, unt when zie geld schikken nur Duitsches geld. mhir ghet alles gut. mit dein pakket habe ich mhir gansch zat gegezen. nu alle hartelijk gegr. ooch de Kinder von hun vati Cor.

J. Chr. Baarspul, gijzelaar in Buchenwald en Haaren

Op 19 juli 1940 arresteerden de Duitsers 218 prominente Nederlanders die een belangrijke functie bekleedden m.b.t. N.O.I. In oktober werd er nog eens een groep van 116 prominente Nederlanders opgepakt en naar Buchenwald gestuurd. Hoewel zij geen band hadden met Nederlands-Indië stonden ook zij als gijzelaars borg voor de Duitsers en NSB'ers die men in N.O.I. had opgepakt en geïnterneerd in kampen. 

Jan Christoffel Baarspul was een van deze 218 "Erstklassiger Persönlichkeiten". Hij was werkzaam als controleur (dit was een bestuursfunctie) bij het Binnenlandsch Bestuur en ging eind 1939 met verlof naar Nederland. 

De groep werd op transport gezet en kwam terecht in concentratiekamp Buchenwald, enkele vrouwen gingen naar concentratiekamp Ravensbruck.  In Buchenwald kwamen de mannen terecht in Block 41, wat later de bijnaam kreeg "Das Goldene Block". Buchenwald was een kamp van wreedheden en ellende, maar gelukkig hadden de gijzelaars het beter dan de rest. Wat overigens niet betekent dat zij het er licht hadden. Het Rode Kruis mocht hen van pakketten voorzien, ze konden eens per maand een brief schrijven en ze hoefden niet te werken. Toch overleden er negen gevangenen in Buchenwald, als gevolg van de slechte hygiëne.

16 november 1941 werd de groep op transport gesteld naar Nederland, waar ze werden geïnterneerd in gijzelaarskamp Haaren. Een oud seminarie in Brabant. Baarspul werd hier vleugeloudste en hij behaalde enkele bridge-prijzen in zijn vrije tijd (waar geen gebrek aan was). Net als in Buchenwald zorgden de gevangenen namelijk zelf voor tijdverdrijf en entertainment. Zo goed en zo kwaad als het ging natuurlijk. 

Op 17 september 1942 werd Baarspul vrijgelaten uit kamp Haaren. Hij vervulde nog vele belangrijke taken waaronder gouvernements-secretaris van Nieuw-Guinea.

Het kampnummer van Baarspul. Holl. Geiselhäftling 4912, Block 41 B.

Het nummer is gemaakt van de witblauw gestreepte stof waar ook de bekende kampkleding van gemaakt is.

Een kaartspel gemaakt van kartonnetjes van pakjes sigaretten, uit welk kamp dit afkomstig is weet ik helaas niet.

Handgetekende speelkaarten.

Baarspul (linksachter) in gijzelaarskamp Haaren.

https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/5070c656-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/32866d8a-8ff1-b5cc-63e5-e4785f8e3a45

Op de achtergrond een spotprent: "Breng uw vacantie door in Buchenwald
Reisvereniging "de malle molen" "



*NB, ik beschik ook over een namenlijst met zo'n 500 gijzelaars uit Michielsgestel en een namenlijst van enkele honderden Indische gijzelaars in Buchenwald, via een email kan u eventueel contact opnemen om deze lijsten te raadplegen. 

Brief uit KL Buchenwald

Deze brief werd geschreven door waarschijnlijk een Duitse gevangene in concentratiekamp Buchenwald. De tekst is helaas moeilijk te lezen door het oud-Duitse handschrift, en ook de naam kan ik niet ontcijferen. Het gevangenennummer is 496. Dit is waarschijnlijk zo laag omdat men soms weer opnieuw bij 0 begon. De brief is geschreven in 1940, maar Buchenwald was al in 1937 opgericht. Uiteindelijk is het uitgegroeid tot één van de grootste nazi-concentratiekampen.

Poststelle KLB
Zensiert:

Georges Croizat, Mittelbau Dora

Á Georges Croizat
en témoignage d'amitié
DORA 11.4.45

Georges Croizat was een Franse gevangene. Vanuit het Franse doorgangskamp Royallieu in Compiègne werd hij op 27 juni 1943 op transport gesteld naar Buchenwald, waar hij het gevangenennummer 14470 kreeg. Later ging hij op transport naar Peenemünde, een buitenkamp van Ravensbrück, waar de Duitsers gevangenen lieten werken aan de V2 raket, totdat de fabriek gebombardeerd werd door de geallieerden. Hierna ging Georges weer terug naar Buchenwald, en vervolgens ging hij naar Mittelbau Dora waar de gevangenen dit keer in ondergrondse grotten wederom aan de ontwikkeling van de V2 moesten werken. Dit werk vond plaats onder onmenselijke omstandigheden, wat vele gevangenen het leven kostte.

In Dora werd Georges tandarts in de Krankenrevier van het kamp. De revier was in de kampen vaak een plek waar de Duitsers zich liever niet vertoonden. Gevangenen die er konden werken ontkwamen daarmee vaak aan zwaar werk in een arbeitskommando.

Toen het front naderde gaf de ss doktor hem en andere medici in de revier de kans om mee te gaan met het zogenaamde "evacutatie-transport" of om te blijven. Georges koos ervoor te blijven, en werd op 11 april 1945 bevrijd door de Amerikanen.

Rekeningen voor de w-ss.

Rekeningen voor de waffen-ss, voor het betalen van  brood. Het betreft hier de ss behorende bij het Duitse concentratiekamp Buchenwald, en enkele buitenkampen; Altenburg en Meuselwitz.

"Für ss-kommando Gleina Häftlinge." Het gaat dus om brood voor de gevangenen van het betreffende Arbeitskommando.

Außenlager Altenburg

Außenlager Meuselwitz, voor de gevangenen (KZ Häftlinge) van het Arbeitskommando Hasag, de productie van voornamelijk munitie, waaronder de het bekende Duitse anti-tank wapen; de Panzerfaust

KZ Buchenwald